Blog uit het boek Familieopstellingen door Maries Ligtvoet
In een helende familieopstelling gaan we verder nadat er inzicht is ontstaan. We onderzoeken wat nodig is om niet alleen te begrijpen wat er speelt, maar ook werkelijk te voelen wat lange tijd geen ruimte heeft gekregen.
Dat kan betekenen dat iemand verdriet, pijn, gemis of boosheid durft toe te laten. Niet om erin te blijven hangen, maar om te erkennen wat er is en te onderzoeken wat mogelijk losgelaten kan worden.
In mijn boek Aan het roer van jouw leven beschrijf ik uitgebreid het verschil tussen primaire, secundaire en tertiaire emoties. Dat onderscheid is binnen helende familieopstellingen belangrijk, omdat niet iedere emotie op dezelfde manier benaderd hoeft te worden.
Wat is een helende familieopstelling?
Een helende familieopstelling bouwt voort op het inzicht dat tijdens een familieopstelling ontstaat.
Een opstelling kan bijvoorbeeld zichtbaar maken:
- welke plek jij binnen je familiesysteem hebt ingenomen;
- welke verantwoordelijkheid je mogelijk voor iemand anders draagt;
- welke oude pijn nog aanwezig is;
- welke emoties je hebt leren onderdrukken;
- welke loyaliteiten jouw huidige leven beïnvloeden;
- waar verbinding ontbreekt of verstoord is.
Maar alleen zien wat er speelt, is niet altijd voldoende.
Soms vraagt de volgende stap om voelen.
Werkelijk voelen.
Daar kan een helende familieopstelling beginnen.
Van inzicht naar voelen en verwerken
Wanneer de begeleider ziet dat de vraagsteller diep geraakt wordt door wat tijdens de opstelling zichtbaar wordt, kan hij of zij de vraagsteller uitnodigen om zelf een plek in de opstelling in te nemen.
Dat vraagt om zorgvuldigheid.
Diepe emoties en traumatische ervaringen moeten niet worden afgedwongen. Een begeleider moet kunnen inschatten wat iemand op dat moment aankan en wanneer vertraging of andere professionele ondersteuning nodig is.
Juist daarom vraagt het begeleiden van helende familieopstellingen om meer dan alleen kennis van de opstellingsmethode.
Een goede opsteller beschikt over:
- ervaring met familieopstellingen;
- kennis van systemische dynamieken;
- inzicht in emoties en trauma;
- een zorgvuldig invoelingsvermogen;
- het vermogen om te vertragen;
- kennis van de grenzen van het eigen vakgebied;
- de bereidheid om door te verwijzen wanneer dat nodig is.
Waarom deskundigheid van de familieopsteller belangrijk is
Een familieopstelling kan diepe emoties aanraken. Daarom is het belangrijk dat een begeleider niet alleen technieken kent, maar ook begrijpt wat er emotioneel gebeurt.
Wanneer traumatische ervaringen worden geraakt, kan onzorgvuldige begeleiding iemand juist overspoelen.
Daarom vind ik een brede professionele basis belangrijk.
Een achtergrond in bijvoorbeeld pedagogiek, psychologie, psychotherapie, coaching of andere relevante begeleidingsvormen kan helpen om beter in te schatten wat op dat moment passend is.
Maar opleiding alleen is niet genoeg.
Ook persoonlijke ontwikkeling, ervaring en het vermogen om aanwezig te blijven bij sterke emoties zijn essentieel.
Wil je meer weten over wat je van een deskundige begeleider mag verwachten? Lees dan hoe je een goede familieopsteller herkent.
Primaire, secundaire en tertiaire emoties
Binnen mijn werk onderscheid ik verschillende lagen van emoties.
- Primaire emoties zijn oorspronkelijke gevoelens die verbonden zijn met een gebeurtenis of ervaring.
- Secundaire emoties kunnen als beschermende laag over een dieper gevoel liggen.
- Tertiaire emoties worden binnen het systemisch werken gezien als gevoelens die iemand ervaart als verbonden met of overgenomen van een ander binnen het systeem.
Dat onderscheid is belangrijk.
Je kunt bijvoorbeeld boosheid ervaren terwijl daaronder diep verdriet zit. Of je kunt een sterk verantwoordelijkheidsgevoel dragen dat systemisch verbonden lijkt met de pijn van een ouder.
Wanneer je alleen naar de eerste zichtbare emotie kijkt, kun je de diepere laag missen.
Wat zijn primaire emoties?
Bij helende familieopstellingen werken we vaak met primaire emoties.
Dat zijn gevoelens die direct verbonden zijn met wat iemand werkelijk heeft meegemaakt.
Denk bijvoorbeeld aan:
- verdriet;
- angst;
- gemis;
- eenzaamheid;
- pijn;
- rouw.
Deze emoties kunnen al op jonge leeftijd ontstaan wanneer belangrijke basisbehoeften onvoldoende worden vervuld.
Denk aan behoefte aan:
- erkenning;
- bevestiging;
- vertrouwen;
- waardering;
- liefde;
- respect;
- begrip;
- veiligheid.
Ook ingrijpende gebeurtenissen kunnen diepe emoties achterlaten.
Wanneer dergelijke gevoelens lange tijd worden vermeden of onderdrukt, kunnen ze later opnieuw naar boven komen.
Emoties doorvoelen betekent niet jezelf overspoelen
Dit vind ik belangrijk.
Doorvoelen betekent niet dat iemand zo diep mogelijk in pijn moet duiken.
Er hoeft niets geforceerd te worden.
Iedereen bepaalt zelf hoe ver hij of zij op dat moment kan en wil gaan.
Het onderbewustzijn beschermt ons vaak tegen ervaringen waarvoor op dat moment onvoldoende draagkracht is.
Daarom vraagt helend werken om:
- veiligheid;
- rust;
- tempo;
- grenzen respecteren;
- voldoende draagkracht;
- een deskundige begeleider.
Een doorbraak laat zich niet afdwingen.
Muziek en vioolklanken bij het doorvoelen van emoties
Het is voor lang niet iedereen vanzelfsprekend om direct bij diepe emoties te komen.
Woorden alleen zijn niet altijd voldoende.
Muziek kan dan een bijzondere ingang zijn.
Met name vioolklanken kunnen mensen diep raken. Waar woorden soms tekortschieten, kan muziek iets openen.
Een klank kan verdriet aanraken.
Een herinnering oproepen.
Spanning verzachten.
Of iemand helpen om aanwezig te blijven bij wat vanbinnen voelbaar wordt.
Voor mij is dat één van de redenen waarom ik muziek waardevol vind binnen ervaringsgericht en lichaamsgericht werken.
Heling betekent ruimte maken voor iets nieuws
Wanneer iets wat jarenlang werd tegengehouden eindelijk gezien en gevoeld mag worden, kan er ruimte ontstaan.
Niet omdat alles ineens opgelost is.
Maar omdat je niet langer dezelfde hoeveelheid energie nodig hebt om iets weg te houden.
Er kan ruimte ontstaan voor:
- meer ontspanning;
- meer verbinding met jezelf;
- meer bewustzijn;
- andere keuzes;
- een steviger gevoel van je eigen plek;
- meer vrijheid in relaties.
Dat is voor mij de essentie van een helende beweging.
Voorbeeld 1: niet volmondig ja kunnen zeggen tegen je partner
Sportman Maarten stelt zichzelf, zijn vader, zijn moeder en zijn partner op.
Hij stelt zichzelf tussen zijn vader en moeder in.
Als ik de representanten vraag hun impulsen te volgen, gaat de moeder direct naast haar zoon staan.
Van de relatie tussen vader en moeder wordt zichtbaar dat er weinig werkelijke verbinding tussen hen is.
Maarten staat daarmee niet duidelijk op de plek van zoon ten opzichte van zijn ouders.
Als we opa erbij opstellen, wordt zichtbaar dat ook zijn vader moeite heeft om werkelijk de plek van zoon tegenover zijn eigen vader in te nemen.
De geschiedenis lijkt zich te herhalen.
Er is weinig zachtheid, erkenning en gevoel van er mogen zijn van vader op zoon.
De zoon mag weer zoon worden
Op het moment dat we Maarten uitnodigen zijn eigen positie in te nemen, namelijk als zoon van zijn vader en moeder, gebeurt er veel.
We laten hem tegen zijn vader aanleunen.
Er komt ontspanning in zijn lichaam.
Zijn ademhaling wordt rustiger en dieper.
Om deze ervaring verder te verdiepen, gaat vader zitten en houdt hij zijn zoon vast.
Maarten wordt diep geraakt en begint te huilen.
Ik geef vader en zoon ruimte om samen te blijven zitten.
Voor Maarten ontstaat daarmee een belangrijke ervaring:
hij hoeft niet tussen zijn ouders te staan. Hij mag zoon zijn.
Vanuit die eigen plek kan er mogelijk ook meer ruimte ontstaan om zich als volwassen man werkelijk met zijn partner te verbinden.
Meer over de betekenis van jouw plek binnen het familiesysteem lees je in Eigen plek vinden met familieopstellingen en in je vertrouwen komen.
Voorbeeld 2: spanning voelen wanneer iemand iets van je verwacht
Lisa geeft aan dat ze al zolang ze zich kan herinneren een grote emotionele en fysieke spanning voelt wanneer mensen zich afhankelijk van haar opstellen.
Ze heeft er last van in haar privéleven en op haar werk.
Het beheerst haar leven en ze wil begrijpen waar het vandaan komt.
We stellen op:
- Lisa zelf;
- de spanning;
- haar vader;
- haar moeder;
- haar beide grootmoeders.
De druk staat in het midden van haar leven.
In de familiedynamiek wordt zichtbaar dat haar moeder een moeilijke geschiedenis met haar eigen vader heeft.
Moeder blijkt jarenlang op kostschool te hebben gezeten. Haar vader stuurde haar daarheen terwijl haar moeder dat niet wilde.
Zo doen we het.
Opa regeerde streng en duldde weinig tegenspraak.
Een dochter die verdriet voor haar moeder draagt
Deze geschiedenis heeft veel pijn en verdriet bij Lisa’s moeder achtergelaten.
Lisa ervaart dat verdriet sterk en in de opstelling ontstaat het beeld dat zij lange tijd iets voor haar moeder heeft gedragen.
Uit liefde:
Ik draag het wel voor jou, mama.
Maar ondertussen lukt het Lisa moeilijk om haar eigen leven volledig te leven.
Wanneer moeder en haar gevoel in de opstelling tegenover elkaar worden gezet, ontstaat er verdriet.
Ook Lisa wordt geraakt.
Ze neemt vervolgens zelf een plek in de opstelling in en gaat bij haar moeder zitten.
Daar spreekt ze zinnen uit die de systemische beweging ondersteunen:
Het is niet van mij, mama.
Ik heb het uit liefde voor je gedragen.
Maar ik geef het aan jou terug.
Het is jouw verdriet en jouw lot.
En ik mag mijn eigen leven leven.
Een vergelijkbaar voorbeeld van hoe oude pijn en de plek van het kind kunnen doorwerken lees je in Innerlijk kindwerk en familieopstellingen.
Wat betekent iets teruggeven in een familieopstelling?
Teruggeven betekent binnen systemisch werk niet letterlijk dat een emotie als object wordt overgedragen.
Het is een innerlijke en symbolische beweging.
Je erkent:
- dit hoort bij jouw geschiedenis;
- ik heb geprobeerd het voor jou te dragen;
- dat deed ik uit liefde;
- maar ik hoef jouw lot niet over te nemen;
- ik mag mijn eigen leven leiden.
Voor veel mensen kan zo’n beweging betekenisvol zijn omdat zij opnieuw onderscheid leren maken tussen wat van henzelf is en wat bij een ander hoort.
Helende familieopstellingen en lichamelijke klachten
In het oorspronkelijke voorbeeld vertelde Lisa dat zij ook eczeem aan haar handen had en dat dit in dezelfde periode veranderde.
Het is belangrijk om hier zorgvuldig naar te kijken.
Een familieopstelling kan niet vaststellen waardoor eczeem of een andere lichamelijke aandoening ontstaat of verdwijnt.
Bij lichamelijke klachten blijft medische diagnostiek en behandeling belangrijk.
Wat systemisch werk wél kan doen, is iemand helpen onderzoeken welke emotionele spanning, familiepatronen of persoonlijke betekenissen naast de lichamelijke klacht aanwezig zijn.
Waarom een helende familieopstelling zorgvuldig begeleid moet worden
Hoe dieper een opstelling raakt, hoe belangrijker de kwaliteit van de begeleiding wordt.
Een begeleider moet niet op zoek zijn naar een spectaculair resultaat.
Niet iedere emotie hoeft volledig doorleefd te worden.
Niet ieder trauma hoeft tijdens een opstelling geopend te worden.
De belangrijkste vragen zijn:
- Wat is op dit moment veilig?
- Wat kan iemand dragen?
- Wat heeft werkelijk aandacht nodig?
- Wanneer moeten we stoppen of vertragen?
- Wanneer is aanvullende therapeutische of medische hulp nodig?
Dat vraagt ervaring, bescheidenheid en professionele verantwoordelijkheid.
Voor professionals die deze manier van werken zorgvuldig willen leren begeleiden, is er de opleiding Systemisch Werken met familie en organisatieopstellingen.
De essentie van helende familieopstellingen
Voor mij gaat een helende familieopstelling uiteindelijk over meer dan inzicht alleen.
Het gaat over herkennen wat er speelt.
Erkennen wat er is.
Ruimte geven aan wat gevoeld mag worden.
En vervolgens onderzoeken wat je niet langer hoeft vast te houden of voor iemand anders hoeft te dragen.
Niet alles hoeft opgelost.
Niet alles hoeft weg.
Maar wat werkelijk gezien en erkend wordt, hoeft vaak niet langer op dezelfde manier om aandacht te vragen.
Daar kan ruimte ontstaan om steeds meer op je eigen plek te komen en je eigen leven te leven.
Meer lezen over helende familieopstellingen
Wil je nog een praktijkvoorbeeld lezen waarin primaire, secundaire en tertiaire emoties een belangrijke rol spelen? Lees dan Helende Familieopstellingen: niet volmondig ja kunnen zeggen tegen je partner en spanning ervaren.
In mijn boek Aan het roer van jouw leven lees je daarnaast meer over primaire, secundaire en tertiaire emoties en over hoe deze verschillende lagen invloed kunnen hebben op persoonlijke ontwikkeling.
Zelf een helende familieopstelling ervaren?
Ben je nieuwsgierig naar wat een familieopstelling rondom jouw eigen vraag zichtbaar kan maken?
Bekijk dan de Helende Familieopstellingen bij Ynnergy en ontdek welke data en mogelijkheden er zijn.
Neem contact op om te sparren in een gratis coachcall.
